تاريخچه تلفن در جها ن و ايران

شارل بورسول ، تلگرافچی فرانسوی ، شش سال قبل از پیشنهاد یوهان فیلیپ رایس و 22 سال قبل از گراهام بل ، برای نخستین بار در مجلة لیلوستراسیون دوپاری اساس تلفن را مطرح نمود (لیاقتی ، ص 1). چند سال بعد رایس ، فیزیکدان آلمانی ، دستگاهی بر اساس ساختمان گوش انسان ساخت که به دلیل کمیاب بودن انبارة مدار آن ، در حد نمونه ای آزمایشگاهی باقی ماند. سرانجام ، در 14 فوریة 1876 گراهام بل تلفن اختراعی خود را به ثبت رساند. مخترع دیگری به نام الیشا گِری نیز تلفن اختراعی خود را دو ساعت پس از بل به ادارة ثبت عرضه کرد (همان ، ص 2ـ3). در 1877 نیز ادیسون تلفن بل را تکمیل کرد که اساس تلفن امروزی محسوب می شود (پاوی ، ص 9).
یازده یا دوازده سال پس از اختراع آن ، تلفن به ایران وارد شد. ناصرالدین شاه در یادداشتهای خود (ص 145)، در شرح وقایع جمادی الا´خرة 1302، به تلفنی اشاره می کند که ره آورد سفر فرنگ معین الملک (سفیر ایران در عثمانی ) بوده و از آن برای برقراری تماس از شمس العماره تا باغ سپهسالار استفاده می شده و ظاهراً این نخستین تماس تلفنی در ایران بو ده است.

به این ترتیب ، تلفن نخستین بار در دستگاه دولتی ایران و در عصر ناصری به راه افتاد ولی اعطای نخستین امتیاز تلفن و رواج آن در عصر مظفری بود. در ذیحجّة 1319 نخستین امتیاز تلفن در تبریز به مدت پنجاه سال به شرکتی واگذار شد تا برای راه اندازی تلفن به شعاع 24 کیلومتر اقدام کند ولی با انحلال شرکت ، سیدمرتضی مرتضوی (یکی از شرکا) با ضبط اموال شرکت بابت مطالبات خود، ادارة آن را شخصاً به عهده گرفت و پس از فوت او مؤسسة تلفن تبریز و حومه به شرکت سهامی بدل شد.

در محرّم 1321، امتیاز تلفن تمام ایران را به مدت شصت سال به دوست محمدخان معیرالممالک واگذار کردند و وی ملزم شد از تاریخ صدور فرمان تا سه سال تلفن تهران و تا ده سال بعد تلفن سایر شهرهای ایران را با هزینة خود راه اندازی کند («سواد امتیازنامة تلفن در ایران به نام دوست محمدخان معیرالممالک ( 1321 ) و مصوبات اجازة تأسیس تلفن شهری شرکت سهامی کل تلفن و نظامنامه و اساسنامه مربوط 1327 ش »، سند ش 240003106، ش فیش 00330003 ، ش محل در آرشیو 701 ث 3 آ آ 1) ولی معیرالممالک نتوانست به تعهدات خود عمل کند و این امتیاز را مانند امتیاز تلفن گیلان فروخت

در این میان شرکت نفت ایران و انگلیس و صنعت شیلات که امتیاز بهره برداریِ آن در اختیار شوروی بود، خطوط تلفن شخصی داشتند.

رسیدگی به امور تلفن تا 1308 ش به عهدة وزارت فلاحت و تجارت و فواید عامه بود، ولی به سبب تخطیِ بعضی از مؤسسات تلفنی ــ که با مخابرة تلفنگرام به عایدات تلگرافی لطمه می زدند و در امور وزارت پست و تلگراف با وزارت فواید عامه اختلال ایجاد می کردند ــ از این سال با تصویبنامه ای ، رسیدگی به امور تلفن و شکایات مشترکین به وزارت پست و تلگراف واگذار شد و نام وزارتخانه نیز به وزارت پست و تلگراف و تلفن تغییر یافت (پژمان بختیاری ، ص 470ـ471، 473). این وزارتخانه در 1310 ش ، برای تمرکز امور مخابرات با اخذ یک میلیون تومان وام از بانک ملی ، سهام شرکت تلفن را خریداری کرد («قرارداد وام یک ملیون تومانی بانک ملی ایران به وزارت پست و تلگراف و تلفن جهت خرید سهام شرکت کل تلفن »، سند ش 240013260، ش فیش 02700131، ش محل در آرشیو 122 ف 3 آ آ 1).

مجلس شورای ملی در آذر 1331، لایحة ملی شدن شرکت تلفن را به تصویب رساند. این شرکت آمادگی خود را برای الحاق به وزارت پست و تلگراف و تلفن اعلام کرد و در اردیبهشت 1332 وجوه سهامداران شرکت سابق تلفن را پرداخت نمود (محبوبی اردکانی ، 1368 ش الف ، ج 3، ص 36).

برنامة خودکار کردن شبکة تلفنی شهرستانها در 1334 با خرید 000 ، 180 شماره تلفن خودکار از آلمان به مرحلة اجرا در آمد (همان ، ج 3، ص 12ـ13). طرح تلفن خودکار بین شهری و بین المللی نیز در 1349 ش راه اندازی شد (شرکت مخابرات ایران ، 1367 ش ، ص 14). در 1343 ش شبکة مخابرات خودکار (سیستم مایکروویو) که در ارائة خدمات مخابراتی ، خصوصاً در تماس بین شهری و بین المللی ، حائز اهمیت بود، در مخابرات ایران به کار گرفته شد

با توسعة فنّاوری مخابرات در دنیا، در 1368 ش استفاده از سیستمهای دیجیتال ، در ایران نیز آغاز شد و در حال حاضر حدود 2ر6 میلیون شمارة دیجیتال مشغول به کار است .

آخرین فنّاوری صنعت تلفن ، تلفن سیار (موبایل / همراه ) است که در 1373 ش شبکة آن در ایران دایر شد. استفاده از تلفن سیار در مقایسه با تلفن ثابت روندی کاملاً صعودی و جهش گونه دارد و در فاصلة سالهای 1374 ش تا 1378 ش حدود 65% بوده است و از 000 ، 16 شماره در 1374 ش به 000 ، 490 شماره در 1378 ش رسیده است («بررسی وضع شبکه تلفن ثابت و همراه جهان »، ص 32ـ33).